نگاهی به فیلم مستند «سرنوشت بایگانی»

تمرکزی تأثرآور روی زندگی زوجهای کم توان ذهنی

علی کشاورز

پرداختن به مسائل اجتماعی همواره دغدغه اغلب فیلم‌سازان متعهد بوده و هست. ساختن فیلم مستند به جهت دارا بودن شرایط عینی و برخی ملاحظات و غالباً مبتنی بر حوادث و اتفاقات واقعی و عموماً غیرقابل‌پیش‌بینی است اما داشتن طرح درست، ساختار منسجم و باهدف مبتنی بر منابع علمی و تحقیق میدانی، استفاده از کارشناسان به علاوه دانش فیلم‌سازی، استفاده از عناصر بصری، اصول و خلاقیت‌های سینمایی است که میان این‌همه آثار، اثری را خاص و قابل‌بحث می‌کند. فیلم «سرنوشت بایگانی» به کارگردانی الهام آقالری از این دسته فیلم‌هاست.
فیلم درباره ازدواج افراد کم‌توان ذهنی و مسائل و مشکلات آن‌هاست. پنهان‌کاری خانواده‌ها در بیان معلولیت هنگام ازدواج بن‌مایه اصلی فیلم است. این افراد به علت مشکلات جلوی دوربین ظاهر نمی‌شوند و یا اندکی از زندگی خود را بازگو می‌کنند؛ اما فیلم‌ساز با جمع این اندک‌ها و استفاده به‌جا و موردی درصحنه‌ها، یک مجموعه کامل از زندگی زوجی را یافته که به‌واسطه آن به‌تمامی شرایط را به بیننده توضیح می‌دهد، آن مجموعه کامل داستان زندگی اصغر و مرواید است.
فیلم با تصویری از اصغر شروع می‌شود. اصغر فیلم مراسم عقد خود و مروارید را داخل دستگاه ویدئو می‌گذارد و تماشاگر به همراه آن‌ها وارد زندگی مشترکشان می‌شوند. مریم حاصل ازدواج آنان است که همراه آرزوی های پدر و مادر با او نیز آشنا می‌شویم. با لالایی مادر می‌خوابد سپس کات فیلم با جمله « ۱۰سال بعد… «شوکی به تماشاگر وارد می‌کند و ما را به زمانی می‌برد که دوران اوج مشکلات اصغر و مروارید است.
فیلم‌ساز با استفاده از تدوین صدا و تصویر مروارید و دیگر شخصیت‌ها، برش‌هایی از محل زندگی پدر و مادرها، قاب‌های عکس روی طاقچه و حضور اصغر در پیش‌زمینه اجسام و صحنه‌ها … به‌دوراز قضاوت و آگاهانه هر تماشاگری را با محیط، افراد و اعتقاد، فرهنگ، ناآگاهی و بی‌دانشی خانواده‌ها در اوایل فیلم آشنا می‌کند.
با معرفی شخصیت‌ها و با حفظ همان ریتم تدوین، فیلم‌ساز یک‌تنه وارد تحقیقات میدانی گسترده‌ای می‌شود و با استفاده از کارشناسان و صحبت‌های علمی و حقوقی و فقهی وجود خلأهای بیشمار در هر حوزه را از ابتدای شکل‌گیری این نوع ارتباطات منجر به ازدواج، تدلیس (پنهان کردن عیب کسی) تا فقدان قانون مشخص را بررسی و تحلیل می‌کند.
باوجود عدم رضایت اکثر خانواده‌های پنهان‌کار در پخش تصاویرشان ، چند موردی که صدا و تصویرشان پخش می‌شود کاملاً تأثیرگذار و در خدمت کمک به فیلم است.
هوش فیلم‌ساز در استفاده بجا، کوتاه و موجز از کارشناسان مانع از خستگی بیننده از بحث‌های تئوری شده و دست‌پر کارگردان در استفاده از صحنه‌های مرتبط و پیوند با نظر کارشناس مربوطه به درک درست و عینی بیننده کمک بسیاری می‌کند.
مشکل اساسی دیگر، بچه‌دار شدن این خانواده است. مریم نیز ژنتیک کم‌توان است که این امر در ابتدا با صحنه شمارشی ساده در بازی، محرز و تأکید می‌شود و با چسباندن صحنه‌های مشابه رفتار مریم و پدرش مثل لحن و صحبت، خوردن، بی‌قراری‌ها، عدم تمرکز و … خطر تبدیل‌شدن بچه به پدر را در کنار مقاومت‌های مادر در قبول نکردن علمی این مسئله نشان می‌دهد. فیلم‌ساز طبق روال فیلم تحقیق و پژوهش می‌کند. دوربین انزوای مریم در حیاط مدرسه، نشستن در میز آخر کلاس را نشان می‌دهد و باز صحنه پنهان‌کاری مادر از قبول و مطرح کردن کم‌توانی فرزندش، حتی به مادر خود را زیر ذره‌بین می‌برد.
مادر مثل تمام صحنه‌های فیلم یک‌تنه و تنها بار آموزش را در کنار پدری منفعل که حتی نمی‌داند دخترش در چه مقطع و مدرسه ایست به عهده می‌گیرد.
دوربین با نشان دادن صحنه‌های داخل شهر، محل کار مروارید، راه‌پله‌ها، مطب، داروخانه، کوچه، پشت‌بام و… در همه‌جا حضور دارد تا مفاهیمی مثل شغل، مسئولیت, اختلاف طبقاتی، مشکلات روزمره، انزوا … و درنهایت مشکلات مطرح‌شده را به‌وضوح نشان دهد.
مشکل دیگر، جلوگیری از باروری این کم‌توانان است که تابوی آن نیز با هوشمندی فیملساز بصورت گذرا مطرح می شود تا شاید با طرح آن، خلاء قانونی آن نیز از بین رود.
فقر فرهنگی حاکم بر خانه های شخصیت ها از روستا تا شهر چندین بار در فیلم مطرح می شود، ولی در انتها نیاز به آموزش و مشاوره روحی و روانی همراه با احساس مسئولیت فامیل و مردم و مسئولان را گوشزد میکند.
به جز چند حرکت نابجای دوربین و عدم مصاحبه و شنیدن بیشتر صدای اصغر که احتمالا به جهت عدم همکاری و نداشتن حرف قابل طرح، توسط اوست و با تمام کاستی هایی که شاید به ذهن هر منتقدی برسد در نهایت نمی توان هدف والای کارگردان، احساس مسئولیت اجتماعی، تحقیق و تلاش، صرف زمان و در صحنه بودن کارگردان در جای جای فیام حس نکرد.
فیلم با تولد مریم در کنار تدوین فکر شده صدا و تصویر که مروری بر لحظه عقد، زندگی و بچه دار شدن آنان است پایان می یابد. مروری بر سرنوشت این انسانها … اصغر فیلم را از ویدئو خارج می کند. کار با ب
یننده تمام است به بیرون خانه می آید و ما شب هنگام و در سکوت در بسته خانه را میبینیم. مشکلات از فردا صبح ادامه دارد. فقط می توانیم آرزو کنیم شاید اصغر خبر تصویب قانونی برای حل و عدم تکرار چنین فاجعه هایی را با روزنامه هایش به در خانه ها برساند.

نظرات 2

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *