کارشناسان تئاتر از نمایش های آیینی ویژه نوروز گفتند

پیام‌آوران شادی

بانی فیلم – گروه تئاتر – فاطمه عبادی: عید نوروز سرآغاز زندگی دوباره است. این نو شدن عموم مردم را از اسفندماه به تکاپو می‌اندازد و در رفت وآمدهای ماه آخر سال حتما با «حاجی فیروز» روبرو شدیم. حاجی فیروز از روزگار گذشته می‌آید و پیام‌آور بهار و نوروز است. مناسبت عید نوروز برای خود نمایش و آیین‌های ویژه‌ای دارد که بیشتر آنها امروزه کاربرد ندارد. جای اجرای نمایش‌های سنتی مرتبط با نوروز در سالن‌های شهر خالی است. نمایش‌هایی که در آن تفکر نهفته است و باید حفظ شوند. در آستانه سالی جدید، نظر سه هنرمند را درباره چیستی نمایش‌های نوروزی جویا شدیم که انعکاس آن را می‌خوانید.

 پیام‌آوران بهار
داوود فتحعلی‌بیگی نویسنده و پژوهشگر، می‌گوید: بخشی از گستردگی نمایش‌های ایرانی مختص آیین‌های‌ نوروز است. آیین‌هایی که جلوه‌های نمایشی داشته و مهم‌ترین آن «میرنوروزی» بوده که متاسفانه سال‌ها است منسوخ شده و باید دوباره احیا شود. وی می‌افزاید: نوروزخوان‌ها و پیام‌آوران بهار در نوروز نمایش‌های شادی‌آور اجرا می‌کردند که بیشتر در مجموعه آیین و مراسم‌ها جای می‌گیرد. کارگردان نمایش عروسکی «هفت خوان» توضیح داد: در گذشته تماشاخانه‌های لاله‌زار در ایام عید دایر بود و از روز سوم فروردین تماشاگر داشت. در این دوران نیز می‌توان در ایام تعطیلات عید نوروز در قالب نمایش مفاهیم آیینی را شناساند که بسیار تاثیرگذار است،ولی بستگی دارد که چه شخصی به این موضوع بپردازد. خوش‌ذوقی، شناختن این عرصه، داشتن اطلاعات و پژوهش منجر به نوشتن اثری خوب می‌شود که بتوان در آن آیین و مراسم، قصه فولکلور و مطالبی مختص مخاطب امروز را دید. چنین کاری چشم‌گیر است و مورد توجه و استقبال مخاطب قرار می‌گیرد. نویسنده «سیاه بازی نمایش ممنوع» معتقد است، پرداختن به دسته‌جات نوروزی‌خوان که پیام‌آور بهار و شادی بودن می‌تواند در دو بخش میدانی و صحنه‌ای اتفاق بیافتد ولی باید آگاهانه طراحی شود.
 نمایش شادی‌آور پشتوانه علمی دارد
جواد انصافی نویسنده و بازیگر، نیز نمایش‌های نوروزی را پیام‌آوران شادی می‌داند و می‌گوید: این نوع آثار جنبه نمایشی و موسیقایی دارند. وی معروف‌ترین پیام‌آوران نوروزی را «عمو نوروز» و «حاجی فیروز» دانست و افزود: در سرتاسر کشور و شهرهای مختلف پیام‌آور نوروزی متداول است ولی فرم‌های مختلفی دارد. به عنوان نمونه در آذربایجان پیام‌آوران نوروزی «تکم‌چی» و«تکم‌گردان»ها هستند. گروهی که راجع به نوروز می‌خوانند و شادی می‌آورند. کارگردان «چله زری و عمو چله جون» همچنین از «آتش افروز» به عنوان شخصیت بسیار قدیمی نمایشی نام برد و اظهار داشت: آتش افروز فصل بهار را خبر می‌دهد و نوید دهنده سال نو است، ولی امروزه در بیشتر شهرها این شخصیت کمرنگ شده و بیشتر عمو نوروز یا حاجی پیروز و فیروز جایگزین شده است.انصافی تاکید می‌کند:عمو نوروز و حاجی فیروز نخستین شخصیت‌هایی هستند که نمایش خیابانی اجرا کردند و به جرات می‌توان گفت نمایش‌های خیابانی از سرزمین ما آغاز شده است. بازیگر«محله باصفا»همچنین اجرای نمایش‌های نوروزی را در ایام تعطیلات با توجه به اطلاع‌رسانی و برنامه‌ریزی مناسب از اسفند ماه لازم دانست و گفت: می‌توان همه ساله برای نوروز میزیان مخاطبان و مسافران باشیم تا مردم از این نمایش‌ها که پیام‌های مهمی دارند بهره ببرند. نمایش‌ نوروزی علاوه بر شادی و نشاط مفاهیم مهمی را انتقال می‌دهد، تفکر در آن نهفته است، پشتوانه علمی دارد و به اطلاعات و فرهنگ افراد اضافه می‌کند.
 حفظ ریشه‌ها، پله‌های رو به رشد آینده
مریم کاظمی بازیگر و کارگردان، نیز ویژگی اجرا در ایام نوروز را یادآور اصالت و تمرکز حقیقی تئاتر بر تماشاگر واقعی آن دانست و افزود: این یک نوع نمایش نیست که در میان انواع نمایش‌ها مورد ارزیابی قرار گیرد. فقط اجرای نمایش در زمانی خاص است. تماشاگری که به عموم تعلق دارد و ایام تعطیلات نوروزی، فرصت خوبی برایش فراهم می‌آورد که در صورت تمایل از تفریحاتی این چنین که در طول سال امکان کمتری برای استفاده از آن دارد برخوردار شود و باصطلاح در یک جشن عمومی شرکت کند. نمایش‌ها هم با مخاطبان واقعی خود روبرو شوند و مورد ارزیابی قرار گیرند چون هنرمندان، دانشجویان و شاغلین حرفه تئاتر یا به کار مشغولند یا به تعطیلات رفته‌اند.
وی محل و جایگاه بسیاری از اجراها در مرحله پیدایش و جذب تماشاچی، را میدان‌های شهر، بازارهای مکاره، جشن‌های برداشت محصول و بازارهای عمومی می‌داند و تاکید می‌کند: نوروز نمایش‌های میدانی وسنتی را با خود آورده است، ساده‌ترین شکل که همه اطلاعاتی در مورد آن دارند نیز «حاجی فیروز» و «عمو نوروز» است. همچنین کوسه برنشستن، میرنوروزی، محفل‌های نوروزی زنانه، ترنابازی قهوه‌خانه‌ای و بسیاری نمایش‌های سنتی از شکل‌های دیگر آن است.
کارگردان «رام‌کردن زن سرکش» ادامه می‌دهد: تجمع مردم از زندگی روستایی پراکنده و شهرهای فاصله‌دار در یک محل به عنوان تماشاچی فرصت و امکان خوبی برای نمایش‌گران فراهم می‌ساخت. تماشاچیانی که باید در ایام جشن و سرور سرگرم می‌شدند زمینه خوبی برای اجراهای نمایش‌های آماده و ابداع نمایش‌های جدید بوده است که اگر مورد استقبال قرار می‌گرفت باقی می‌ماند و اگر تماشاچی نمی‌پسندید به فراموشی سپرده می‌شد. کاظمی می‌گوید: نمایش‌های آیینی یا بومی در هرمکان و زمان قابلیت اجرا دارد. یادمان نرود که نمایش‌های آیینی برای بزرگ‌داشت شخص، واقعه و یا گرامی‌داشت وصلت‌ها، دوستی و حتی جنگ‌ها طراحی شده‌اند و بسیاری از آن‌ها کاربرد اجتماعی خود را امروزه از دست داده‌اند، چیزی که برای هنر اجرایی حیاتی است.
کارگردان«غول بزرگ مهربان» با این توضیح که دولت‌های هوشمند و هنرمندان خوش فکر می‌دانند حفظ ریشه‌ها، پله‌های رو به رشد آینده است، گفت: نمایش‌های آیینی به همان صورت سنتی توسط هنرمندان بومی و متعلق به قومیت خاص هر منطقه از ایران باید به طور مستمر تمرین، آموخته و اجرا شود. دولت‌ها باید هزینه نگهداری این سنت‌های اصیل را بپردازند تا افرادی همواره آموزش ببینند، اجرا کنند، پیر شوند و به نسل دیگر بسپارند. این جزو میراث فرهنگی ماست. میراث‌ها فقط ساختمان، گچ‌بری و معماری نیستند. رقص‌ها، بازی‌ها، نمایش‌ها میراث گران‌بهایی است که هم‌چون تابلوی نقاشی یا بشقاب میناکاری موزه‌ها باید در مکان امن، در آرامش و امنیت اقتصادی نگهداری شود. حفظ هنرهای آیینی، برگرداندن آنها به صورت امروزی و خراب کردن عناصر اصلی آن نیست. در غیراین صورت به تدریج چیزی برای نسل‌های بعد نمی‌ماند که بگوید ما هم هنر آیینی سنتی‌مان این چنین و آن چنان است.
وی اضافه کرد: در شهرهای مختلف که مردم دید منسجم‌تری به سنت و آیین دارند در ایام نوروز باید برای حفظ نمایش‌های سنتی منطقه خودشان کوشش کنند و هر شهری خاستگاه بخشی از آیین‌های نمایشی سنتی باشد که مردم را برای دیدن آثار حقیقی و اصالت‌دار تشویق کند نه این که گاهی شاهد اجرای نسخه قلابی و دست چندم آن در تهران باشیم.

اشتراک گذاری در:

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *