گفت و گو با محمدرضا رحماني کارگردان «گاهي»

«گاهی» فیلم بدون فیلمبردار است

بانی فیلم – گروه سینمای ایران- ساناز قنبری: «گاهی» از جمله فیلم های حاضر در جشنواره امسال است که اولین فیلم سلفی سینمای ایران نیز به شمار می آید. محمدرضا رحمانی که بیش از این فیلم «دلخون» را کارگردانی کرده است معتقد است فیلم ها برای جذب مخاطب باید از تکنیک، موضوع و فیلمنامه ای قوی برخوردار باشند و نکات جدیدی را مطرح کنند. با این فیلمساز گفت و گویی کرده ایم که متن آن را بیش رو دارید.

® ® ®

|کمی راجع به فعالیت‌های گذشته‌تان بفرمایید؟

ـ از ۱۴ سالگی با سینمای ۸ میلیمتری آشنا شدم و از آنجا که با تئاتر هم آشنا بودم به فیلمسازی کوتاه گرایش پیدا کردم که نتیجه آن چند فیلم کوتاه ۸ میلیمتری شد. بعدها فضای فیلمسازی به دیجیتال تبدیل شد و سینمای ۱۶-۸ میلیمتری کم کم جای خود را به فیلم های دیجیتال یا ویدئویی داد. در کل ۳۰ فیلم کوتاه ساختم که ماحصل آن چندین جایزه داخلی و بین المللی بود. دو فیلم سینمایی هم به نام‌های «ستایش» متعلق به مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی و «دلخون» متعلق به حوزه هنری ساختم که «دلخون» نامزد بهترین فیلم اول و دوم در سال ۸۷ شد.

|جرقه اصلی «گاهی» از کجا آمد؟

ـ فیلم بر اساس نمایشنامه‌ای از دوستم آرش عباسی ساخته شد. با خواندن این نمایشنامه فکر کردم طرح خوبی برای تبدیل شدن به فیلم دارد و از نظر تکنیکی کار متفاوتی می‌توان انجام داد. وقتی با آرش عباسی این مساله را در میان گذاشتم استقبال کرد و درگیر کار شدیم. من همیشه سینمای مستقل دنیا را پیگیری می کردم که بیشتر روی اندیشه و تکنیک انگشت می گذاشت. سینمای مستقل برای این بوجود آمد که مقابل سینمای هالیوود عرض و اندامی داشته باشد و از ویژگی هایش این بود که فیلمسازی را به شکل ساده تری انجام دهد و مثل سینمای هالیوود هزینه بر نبود. از آنطرف آنها به دلیل بعضی از تکنیک ها و پرهزینه بودن پروداکشن به این نتیجه رسیدند که بیانیه ای صادر کنند مبنی بر اینکه سه پایه از سینما حذف شود و بیشتر تکنیک فیلمسازی روی دست انجام شود. جرقه هایی در ذهن ام زده شد که هر چه در سینما ساخته شود به نوعی تکرار هنرهای دیگر است. حس می کردم می‌شود کارهای تکنیکی جدیدی انجام داد که کسی تا به حال آن را انجام نداده است. به نوعی همیشه فکر می‌کردم جایگاه فیلم‌های تجربی در ایران مهجور مانده. فیلم‌های تجربی فاکتورهایی به لحاظ فیلمنامه، اجرا و… دارد که در سینمای ایران مرسوم نیست. مثلا چند سال پیش پروژه «لاله» در حال ساخت بود که می‌گفتند فیلمی تجربی است! ممکن است فیلمی تجربه جدیدی در سینمای ایران باشد ولی تجربه یک نوع فیلم که فیلمی تجربی نمی‌شود. دوست داشتم نگاه جدید و خلاقانه‌ای در فیلمم داشته باشم. در «گاهی» نظارتی از طرف فیلمبرداری وجود ندارد و تمام کنترل‌ها بدست بازیگران است.

|ارگان یا نهاد خاصی از شما در تولید این کار حمایت کرد؟

-از ۲ سال پیش دنبال تهیه کننده برای کارم بودم که ابتدا به دلیل خاص بودن راضی می شدند و کم کم به دلیل مشکلات فنی، اجرا، اکران و… از انجام آن سرباز می زدند. در واقع در ابتدا فکر می کردند کیفیت اش پایین است، اما بعد که حس می کردند بازگشت سرمایه ندارد کنار می کشیدند. حتی دو هفته با تهیه کننده ای تمرین کردیم اما به دلایلی ادامه پیدا نکرد تا آقای پورکیان ریسک این کار را پذیرفت و طی ۲-۱ ماه پیش تولید فنی، انتخاب بازیگر و… را انجام دادیم. این دو سال برای من مثل سفر ادیسه واری بود که در این سفر به خودشناسی و دیگرشناسی رسیدم. خوشحالم در این مدت با آدم هایی آشنا شدم که حس خوبی به من دادند.

|در این فیلمنامه ایده طلایی یک خطی چه بود. ایده‌ای که ممکن است حتی در روند نگارش به مسیر دیگری هم رفته باشد؟

ـ نگارش را کسی دیگر انجام می داد…

|راجع به مضمون فیلم توضیح می‌دهید؟

ـ سه زوج هستند که مهمان یکی از زوج‌ها می‌شوند. آنها می‌خواهند برای نسل‌های بعدی‌شان فیلم بگیرند و کم‌کم اتفاقات داستان پیش می‌آید. در کل مهمانی از شکلی سرخوش و شادمانی کم کم به فاجعه منجر می‌شود.

|پس به وجود قهرمانی واحد در شیوه روایت «گاهی» معتقد نبودید؟

– البته که اعتقاد داشتم زیرا شخصیت های اصلی فیلم را بازیگران روایت می‌کنند. منتها در این کار به جای یک قهرمان چند قهرمان به صورت همزمان داستان را بازگو می‌کنند. در واقع نقش اول داستان یک نفر نیست و شش نفر هستند. می توان گفت شش شخصیت اصلی به صورت همزمان هم تراز هم هستند.

|بس در واقع یک جور مهندسی در چیدمان رویدادها در فیلم دیده می‌شود؟

ـ به نوعی بله، زیرا مثل تمام داستان های فیلم های دیگر ابتدا و میانه و پایان دارد. بنابراین می توان فیلم را طراحی کرد و برای آن شخصیت پردازی و فضاسازی نمود.

|در واقع دنبال یک فضا و بیان جدیدتری می‌گشتید؟

ـ منظور فضا به صورت مرسوم آن لوکیشن می باشد و این فیلم هم دارای یک لوکیشن مخصوص به خود است. منتها نوع نگاه و شیوه اجرا از استفاده فضاهای خارجی به داخلی به دلیل مشکلات فنی نورپردازی کار سخت و ریسک پذیری بود که همان بیان جدید در شیوه اجرایی فضا محسوب می‌شود و سخت تر موقعی بود که از یک بعد از ظهر به غروب کشانده می‌شود که باید نور و رنگ سخت در کنترل باشد. با آقای مقیمی (مدیر نورپردازی) و شاهین یارمحمدی (مشاور هنری) یک ماه پیش تولید فنی داشتیم. با یک دوربین سلفی گرفتیم، تست زدیم و به این نتیجه گرفتیم که با یک دوربین سلفی بگیریم. همه برداشت ها تک برداشت بود و امکان تکرار نداشت. به این دلیل که سکانس ها طولانی بود که نورمان تغییر می کرد. البته با تجربه ای که داشتم مهمترین عاملی که برای یک فیلم خوب مؤثر است فیلمبردار است و حذف فیلمبردار ریسک بزرگی بود.

|با توجه به اینکه فیلم به صورت سلفی فیلمبرداری شده ریتم‌اش چطور است؟ چقدر به حفظ و کنترل کشش و ضرباهنگ داستان در فیلمنامه فکر شده که فیلم به سمت کندی و سکون نرود؟

ـ چون از سکانس های طولانی استفاده شده و شیوه فیلمبرداری حس مستندگونه دارد به ریتم کمک می‌کند تا همذات پنداری با بیننده همراه باشد و در ضمن متن و گفت و گوها به ریتم و کنش و واکنش بازیگران را کمتر به چشم می بینیم.

|آیا از تعلیق آنچنانی در فیلم و ماجرا محوری استفاده کرده‌اید؟

ـ چون داستان مشخص و شخصیت های مشخصی در فیلم جریان دارد بله، از ماجرا و شخصیت ها برای بیان آن تکنیکی که در ذهنم بود استفاده گردید و فکر می کنم لحظات تعلیق بجا و منطقی در طول کار دیده می‌شود.

|آیا از روز اول همین جنس از پایان بندی را برای فیلم در نظر گرفته بودید یا مسائلی که در میانه اجرا پیش آمد باعث شکل گیری این پایان بندی شد؟

ـ سه نوع پایان بندی در نظر گرفته شده بود که هر کدام می توانست معنای دیگری به فیلم بدهد ولی باید بر اساس لوکیشن قابل اجرا می گردید که در نهایت به همین پایان بندی بسنده شد.

|درباره کارگردانی و دکوپاژ این فیلم بگویید. شما از قبل صحنه را برای خودتان می‌بندید یا باز است؟ دکوپاژتان تصویری بود و از استوری برد استفاده کردید؟

ـ دو سال درگیر فیلمنامه و فرم اجرایی آن بودم. کار سختی بود و باید در مدت معینی مثلاً یک یا دو هفته در یک لوکیشن واحد بازیگران و حتی عوامل فنی همه حضور می داشتند. به همین دلیل به مشکلاتی برخوردم که به این نتیجه رسیدم که این کار باید به صورت کارگاهی به مرحله اجرا برسد. بازیگران و عوامل همه همزمان در یک لوکیشن و در یک زمان حضور داشته باشند و به روند تمرین اجرا کمک کنند.

|راجع به حضور فیلم‌تان در جشنواره‌های بین‌المللی بفرمایید؟

ـ «گاهی» اولین فیلمی است که به صورت سلفی فیلمبرداری شده و این ریسکی بود که هر تهیه کننده‌‌ای نمی‌پذیرفت و امیدوارم در اکران موفق شوند. بهتر است به جای سلفی بگویم «گاهی» فیلم بدون فیلمبردار است که شاید برای برخی جشنواره ها و حتی مخاطب خاص و عام قابل اعتناتر باشد.

|درباره نحوه تولید فیلم‌تان بگویید؟ ظاهرا هیچ کمک دولتی به فیلم نشده و کاملا آن را در بخش خصوصی ساختید؟

-بعد از پروژه «لاله» که مصاحبه های زیادی انجام میشد که این فیلم تجربی است و البته برای من که قبلاً سینمای مستقل و تجربه گرا را دنبال می کردم چنین نظریاتی واقعا خنده دار بود! به مسؤول مرکز گسترش و سینمای مستند ایده و طرحم را ارائه دادم که استقبال نشد. زیرا آنها پروژه «لاله» را تجربی می دانستند! حتی طرح های دیگری هم پیشنهاد کردم که استقبال نشد.

|جشنواره امسال را چطور می‌بینید؟

ـ هر جشنواره‌ای تجربه‌ای است برای جشنواره بعدی. درست مثل فیلمسازی که هر اثر تجربه‌ای است برای اثر بعدی. باید از نواقص درس گرفت. جشنواره ها بیشترین ویژگی که دارند کشف استعدادهای تازه و نوع تفکر فیلمسازان است که از آنجا گسترش می گیرد و به فیلمسازان دیگر کشورها هم راه می یابد. مثلاً فیلمی که در جشنواره های مهم دنیا مطرح می‌شود فیلمسازان جوان و نوپای کشورهای دیگر هم تحت تأثیر آن فیلم می شوند. ما خود شاهد آن هستیم که فیلمی که اسکار یا کن را گرفته باشد ایده و مضمون اش در آثار کوتاه یا بلند فیلمسازان استفاده می‌شود.

|اگر صحبتی باقی مانده بفرمایید؟

ـ راجع به فیلم‌ام می‌توانم این جمله را بگویم که اگر گاهی اوقات خوب است آدم‌ها چشم‌شان را روی بعضی چیزها ببندند و باز بهتر است که گاهی آدم ها چشم شان را روی بعضی چیزها نبندند. ما در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که تنها نیستیم و در ارتباط با دیگران هستیم. تمام آدم‌ها مقابل هم مسوولیت‌هایی دارند که باید مراقب این مسوولیت‌ها باشند. چرا که اشتباهات‌شان ممکن است در سرنوشت دیگری تاثیرگذار باشد. رفتار و کردار و گفتارمان ممکن است تاثیر مستقیمی روی سرنوشت خود و دیگران بگذارد. یک حرف امکان این را دارد که یک نفر را به پرتگاه بکشاند.

اشتراک گذاری در:

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *